Θέμα 19.3 Η Κυριακή της Ορθοδοξίας & οι εικόνες

ΠΡΟΣΕΥΧΗ (Πριν αρχίσει η κάθε συνάντηση)

ΘΕΜΑ: Κυριακή της Ορθοδοξίας 

• Το γεγονός: Ο αυτοκράτορας Λέων Γ’ ο Ίσαυρος, επιδιώκοντας να επιβάλει την εικονοκλαστική πολιτική, διέταξε στρατιώτες να αφαιρέσουν τη μεγάλη εικόνα του Χριστού που βρισκόταν πάνω από την κεντρική πύλη των ανακτόρων.
• Η αντίδραση: Το πλήθος, που θεωρούσε την εικόνα ιερή, αντέδρασε έντονα. Γυναίκες της πόλης, σύμφωνα με τις πηγές, επιτέθηκαν στους στρατιώτες, τραβώντας τη σκάλα από την οποία ανέβηκε ο αξιωματικός (Σπαθάριος) για να κατεβάσει την εικόνα, σκοτώνοντάς τον.
• Συνέπειες: Η αντίσταση αυτή κατεστάλη βίαια από τον Λέοντα Γ’, οδηγώντας σε εκτελέσεις και μαρτύρια εικονολατρών, ενώ το περιστατικό αυτό σηματοδότησε την ανοιχτή σύγκρουση μεταξύ αυτοκρατορικής εξουσίας και εικονοφίλων. 

Η πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής (Α´ Κυριακή των Νηστειών) ονομάζεται και Κυριακή της Ορθοδοξίας, σε ανάμνηση της αναστήλωσης των ιερών εικόνων από την αυτοκράτειρα Θεοδώρα το 842 μ.Χ. επί Πατριαρχίας Μεθοδίου. Η αναστήλωση των ιερών εικόνων σηματοδότησε το τέλος της περιόδου της Εικονομαχίας (726-843) που συντάραξε τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Η Σύνοδος συνήλθε με τη σθεναρή πρωτοβουλία της αυτοκράτειρας Θεοδώρας, χήρας του εικονομάχου αυτοκράτορα Θεοφίλου (829-842), και επιτρόπου του ανήλικου ακόμα διαδόχου Μιχαήλ Γ΄. Προεδρεύοντος του εικονόφιλου πατριάρχη Μεθοδίου, η Σύνοδος του 843 επικύρωσε πανηγυρικά τις αποφάσεις της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου σχετικά με την αναστήλωση και προσκύνηση των εικόνων, που είχε συγκαλέσει στη Νίκαια, το 787, μία άλλη αυτοκράτειρα, η Ειρήνη η Αθηναία, δίνοντας έτσι οριστικό τέλος στην περίοδο της εικονομαχίας.

Στα τέλη του 7ου και τις αρχές του 8ου αι. μ.Χ. κάποιοι υποστήριξαν ότι η προσκύνηση των εικόνων που υπήρχαν στα σπίτια και τους Ιερούς Ναούς ήταν ειδωλολατρική πράξη. Ο αυτοκράτορας συμφώνησε με αυτή τη θεωρία και απαγόρευσε την ύπαρξη και την προσκύνηση των εικόνων. Όσοι στήριξαν την απόφαση αυτή του αυτοκράτορα ονομάστηκαν Εικονομάχοι. Όσοι διαφώνησαν με τις διαταγές του  ονομάστηκαν Εικονολάτρες ή Εικονόφιλοι.

Η διαμάχη μεταξύ των δύο αντιπάλων παρατάξεων κράτησε περίπου 120 χρόνια. Στο μέσο αυτής της περιόδου, η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος  (Νίκαια 787 μ.Χ.) διατύπωσε τη διδασκαλία που έχει και σήμερα η Εκκλησία και διακηρύσσει την τιμητική προσκύνηση των εικόνων. Παρά την απόφαση της Συνόδου όμως, η Εικονομαχία συνεχίσθηκε διότι εξακολουθούσαν να βασιλεύουν εικονομάχοι αυτοκράτορες. Ώσπου το 842 μ.Χ. έληξε οριστικά με την αναστήλωση των εικόνων και τον θρίαμβο της Ορθοδοξίας. Την ημέρα αυτή η Εκκλησία μας θυμάται την αναστήλωση των ιερών εικόνων από την αυτοκράτειρα (και αργότερα Αγία) Θεοδώρα το 843μ.Χ. Κατά την Κυριακή αυτή παίρνουμε στα χέρια μας τις ιερές εικόνες και τις περιφέρουμε πανηγυρικά έξω από τους ναούς. Γιορτάζουμε έτσι τον θρίαμβο του ορθόδοξου δόγματος και το τέλος της εικονομαχίας. Ας κάνουμε λίγη ιστορία…

-Τι γιορτάζουμε την Κυριακή της Ορθοδοξίας; ΓΙΟΡΤΑΖΟΥΜΕ την συμφιλίωση των χριστιανών και την αναστήλωση των εικόνων.

-Τι αποφάσισε η σύνοδος; Ότι η προσκύνηση και η λατρεία των εικόνων απευθύνεται στα εικονιζόμενα πρόσωπα και όχι στα υλικά από τα οποία είναι φτιαγμένες.

-Ποια είναι η διαφορά του ειδώλου από την εικόνα; Η βασική διαφορά του ειδώλου από την εικόνα έγκειται σε αυτό που υπογραμμίζει ο άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης, ότι η εικόνα είναι «ομοίωση» με το υπαρκτό, ενώ το είδωλο είναι «ομοίωση» με το ανύπαρκτο. Επομένως είναι πλάσμα, φαντασία, απάτης ομοίωμα. Με άλλα λόγια, το αρχέτυπο (πρωταρχικό πρότυπο) του ειδώλου είναι ανύπαρκτο, είναι φανταστικό, δεν είναι πραγματικό πρόσωπο, ενώ η εικόνα απεικονίζει αυτό που υπάρχει πραγματικά, ενώ το είδωλο δεν έχει τέτοια δυνατότητα.

Μετά και από την Σάρκωση του Λόγου του Θεού, (που έγινε άνθρωπος δηλ.) έχουμε τη δυνατότητα της περιγραφής Του. Η εικόνα του Υιού του Θεού αποτελεί απόδειξη και ομολογία της ενανθρώπισής Του. Αν επιχειρούσε να περιγράψει κανείς σε εικόνα τον Υιό και Λόγο του Θεού, πριν από τη Σάρκωσή Του, κάτι τέτοιο θα ήταν αδύνατο, άτοπο και φαύλο.

Οι εικόνες της Εκκλησίας μας, της Θεοτόκου και των Αγίων, αποτελούν απεικονίσεις πραγματικών ιστορικών προσώπων, τα οποία βρίσκονται σε άμεση σχέση, προσωπική και ουσιαστική, σχέση κοινωνίας, με τον Ένα και μόνο αληθινό Θεό.

Σύμφωνα με την Ορθόδοξο Πίστη, η εικόνα δεν αποτελεί αντικείμενο λατρείας, αλλά λειτουργεί αποκλειστικά ως μέσον τιμής του εικονιζόμενου προσώπου. Ακόμα και ο Χριστός μπορεί να εικονισθεί, διότι έγινε άνθρωπος. Μάλιστα όποιος αρνείται τον εικονισμό του Χριστού αρνείται ουσιαστικά την ανθρώπινη φύση Του!

Η προσκύνηση της ιερής εικόνας του Χριστού και των άλλων ιερών προσώπων του Χριστιανισμού δεν είναι ειδωλολατρία, όπως κατηγορούνταν από τους εικονομάχους, διότι η τιμή δεν απευθύνεται στην ύλη, αλλά στο εικονιζόμενο πρόσωπο, καθότι «η της εικόνος τιμή επί το πρωτότυπον διαβαίνει» (Μ. Βασίλειος) και «Προσκυνούμεν δε ταις εικόσιν ου τη ύλη προσφέροντες την προσκύνησιν, αλλά δι΄αυτών τοις εν αυταίς εικονιζομένοις» (Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός). Η ευλογία και η χάρη που λαμβάνει ο πιστός από την προσκύνηση των ιερών εικόνων δίνεται από το ζωντανό ιερό πρόσωπο και όχι από την ύλη της εικόνας.

Η εικόνα έχει τεράστια ποιμαντική χρησιμότητα. Όπως λέμε, μια εικόνα αξίζει περισσότερο από χίλιες λέξεις, είναι το βιβλίο των αγραμμάτων. Την Κυριακή αυτή στους ορθόδοξους ναούς γίνεται περιφορά των εικόνων και ακούγεται το απολυτίκιο της εορτής:

“Την άχραντον εικόνα σου προσκυνούμεν αγαθέ, Αιτούμενοι συγχώρεσιν των πταισμάτων ημών βουλήσει γαρ ηυδόκησας ανελθείν εν τω Σταυρώ ίνα ρύση ους έπλασες εκ της δουλείας του εχθρού όθεν ευχαρίστως βοώμεν χαράς επλήρωσας τα πάντα ο σωτήρ ημών ο παραγενόμενος εις το σώσαι τον κόσμον.” ΔΗΛΑΔΗ:

«Την άχραντη εικόνα Σου προσκυνούμε, Αγαθέ, ζητώντας συγχώρεση για τα σφάλματά μας· διότι με τη θέλησή Σου ευδόκησες να ανεβείς πάνω στον Σταυρό, για να ελευθερώσεις αυτούς που έπλασες από τη δουλεία του εχθρού. Γι’ αυτό με ευγνωμοσύνη φωνάζουμε:Γέμισες τα πάντα με χαρά, Σωτήρα μας, Εσύ που ήρθες για να σώσεις τον κόσμο.»

• Προτεσταντικές και Ευαγγελικές Εκκλησίες (Protestants/Evangelicals): Πολλές προτεσταντικές ομάδες θεωρούν την προσκύνηση εικόνων ως ειδωλολατρία, βασιζόμενες στην απαγόρευση κατασκευής ειδώλων από την Παλαιά Διαθήκη (Έξοδος 20:4-5). Θεωρούν ότι ο σεβασμός προς τις εικόνες αποσπά τη λατρεία που ανήκει μόνο στον Θεό.
• Πεντηκοστιανοί και Φονταμενταλιστές (Pentecostals/Fundamentalists): Εμφανίζουν τη μεγαλύτερη εχθρότητα προς την εικονογραφία και τη λειτουργική παράδοση, θεωρώντας τις πρακτικές αυτές ξένες προς την Αγία Γραφή.
• Ανένταχτοι Χριστιανοί (Non-denominational): Πολλοί που έχουν απομακρυνθεί από την ιστορική παράδοση (Ορθόδοξη/Καθολική) θεωρούν λανθασμένα ότι η προσκύνηση εικόνων ισούται με λατρεία της ύλης.
• Ομάδες που προωθούν τη “Θρησκευτική Ουδετερότητα” (Αντι-κληρικαλιστές/Άθεοι): Στο πλαίσιο της δημόσιας σφαίρας (π.χ. δικαστικές αίθουσες στην Ελλάδα), ομάδες αθέων έχουν αμφισβητήσει τη νομιμότητα της παρουσίας εικόνων, επικαλούμενες το δικαίωμα στη θρησκευτική ουδετερότητα.

Τα επιχειρήματα της αμφισβήτησης:

1. Βιβλική απαγόρευση: Η εντολή “ου ποιήσεις σεαυτώ είδωλον”.
2. Κίνδυνος ειδωλολατρίας: Η πεποίθηση ότι η προσκύνηση (ασπασμός) μιας εικόνας είναι λατρεία προς το υλικό αντικείμενο.
3. Ιστορική αμφισβήτηση: Η άποψη ότι η προσκύνηση εικόνων δεν αποτελούσε πρακτική της αρχαίας Εκκλησίας (πριν τον 4ο-5ο αιώνα).

Αντίθετα, η Ορθόδοξη Εκκλησία διδάσκει ότι η τιμητική προσκύνηση (douleia) είναι διαφορετική από τη λατρεία (latreia), η οποία αποδίδεται μόνο στον Θεό. Οι εικόνες θεωρούνται “παράθυρα προς το θείο” και ο σεβασμός περνάει στο εικονιζόμενο πρόσωπο (πρωτότυπο).

Οι εικόνες κάνουν θαύματα;

• Θεραπείες: Πλήθος αναφορών για ιάσεις ασθενειών που θεωρούνταν ανίατες, όπως η αποκατάσταση της ομιλίας ή η αποφυγή ακρωτηριασμών.
• Ροή Μύρου ή Δακρύων: Εικόνες που αναβλύζουν εύοσμο μύρο (μυροβλύτισσες) ή δάκρυα, γεγονός που ερμηνεύεται ως σημάδι θείας παρουσίας, παρηγοριάς ή προειδοποίησης.
• Προστασία και Σωτηρία: Ιστορικά, πολλές εικόνες θεωρούνται προστάτιδες πόλεων ή μοναστηριών από επιδρομές, πυρκαγιές και φυσικές καταστροφές.
• Ανεύρεση με Θαυμαστό Τρόπο: Εικόνες που εμφανίζονται σε όνειρα πιστών υποδεικνύοντας το σημείο όπου είναι θαμμένες ή που μετακινούνται μόνες τους σε συγκεκριμένα σημεία (π.χ. η Παναγία Πορταΐτισσα στο Άγιο Όρος). 

1. Παναγία Παραμυθία: Σύμφωνα με την παράδοση, η μορφή της εικόνας άλλαξε για να προειδοποιήσει τους μοναχούς της Μονής Βατοπαιδίου για επικείμενη επίθεση πειρατών.
2. Άξιον Εστί: Η εικόνα ενώπιον της οποίας ο αρχάγγελος Γαβριήλ έψαλλε για πρώτη φορά τον ομώνυμο ύμνο.
3. Παναγία Παντάνασσα: Ιδιαίτερα γνωστή για τις μαρτυρίες ιάσεων καρκινοπαθών. 

Όμως η αναστήλωση των εικόνων μας εικονίζει την δική μας ανάσταση και αναστήλωση

Διότι ο άνθρωπος είναι εικόνα Θεού: «Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον· κατ’ εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν» (Γεν. 1,27). Η αμαρτία αλλοίωσε, σκοτείνιασε την εικόνα, δεν την κατέστρεψε όμως. Ο Χριστός, με την Ενανθρώπηση, το Πάθος και την Ανάστασή Του, αποκαθιστά την εικόνα και οδηγεί τον άνθρωπο «καθ’ ὁμοίωσιν». Ο Ἅγιος Ἀθανάσιος ὁ Μέγας λέγει: «Αὐτὸς γὰρ ἐνηνθρώπησεν, ἵνα ἡμεῖς θεοποιηθῶμεν». Δηλαδή, ο Χριστός έγινε άνθρωπος για να αποκαταστήσει και να θεώσει τον άνθρωπο.

Η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος (787 μ.Χ.) υπερασπίστηκε όχι απλώς τις εικόνες, αλλά την αλήθεια ότι ο Θεός έγινε πραγματικά άνθρωπος. Αν δεν μπορεί να εικονισθεί ο Χριστός, τότε δεν έγινε αληθινός άνθρωπος. Και αν δεν έγινε άνθρωπος, δεν σώθηκε η ανθρώπινη φύση.

Άρα η αναστήλωση των εικόνων είναι ομολογία:

• ότι ο Χριστός σαρκώθηκε,

• ότι η ύλη αγιάζεται,

• ότι ο άνθρωπος μπορεί να ανακαινιστεί,

• ότι η εικόνα του Θεού μέσα μας αποκαθίσταται.

Ο άγιος Ἰωάννης τῆς Κλίμακος διδάσκει πως η μετάνοια είναι «ἀνακαίνισις βαπτίσματος». Δηλαδή, κάθε φορά που μετανοούμε, ξαναζωγραφίζεται μέσα μας η εικόνα.

Πρακτική εφαρμογή

Η θεολογία που κρύβεται πίσω από την τιμή και προσκύνηση των ιερών εικόνων είναι πολύ υψηλή. Προσκυνώντας την εικόνα του Χριστού ομολογούμε την πίστη μας και τη λατρεία μας στο Άγιο Πρόσωπό Του Χριστού ως Θεού αλλά και την πίστη μας στην Αγία Τριάδα.

Τιμώντας τις εικόνες της Παναγίας και των Αγίων, προσκυνούμε τη χάρη που αξιώθηκαν να λάβουν από τον Θεό και ζητάμε τη βοήθειά τους και τις πρεσβείες τους προς Εκείνον. Ασπαζόμαστε με σεβασμό τις ιερές εικόνες και μιλάμε σε αυτές σαν να έχουμε μπροστά μας το Άγιο πρόσωπο που εικονίζουν:

Όταν ασπαζόμαστε την εικόνα του Χριστού λέμε:

    Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με! 

Όταν ασπαζόμαστε την εικόνα της Παναγίας λέμε:

    Υπεραγία Θεοτόκε σώσον ημάς!  Ή πρέσβευε υπέρ ηθών.

Όταν ασπαζόμαστε την εικόνα ενός Αγίου λέμε:

    Άγιε του Θεού πρέσβευε υπέρ ημών

Όταν ασπαζόμαστε την εικόνα μιας Αγίας λέμε:

    Αγία του Θεού πρέσβευε υπέρ ημών

Όταν ασπαζόμαστε την εικόνα πολλών Αγίων λέμε:

    Άγιοι του Θεού πρεσβεύσατε υπέρ ημών!

Έχουμε εικονοστάσι με καντηλάκι στο σπίτι; Πρέπει να βρίσκεται σε κεντρικό σημείο του σπιτιού και εκεί, μπροστά στα εικονίσματα, να γίνεται η προσευχή μας. Έχουμε εικόνες στο δωμάτιό μας; Έχουμε την εικόνα του Χριστού ή της Παναγίας ή άλλου Αγίου μαζί μας (στην τσέπη του παλτού μας, στο πορτοφόλι μας, στο κινητό μας…); Κάνοντας όλα αυτά ομολογούμε ότι είμαστε Χριστιανοί και έχουμε δίπλα μας αλάνθαστους οδηγούς και ανίκητους προστάτες.

Τέλος, μια εικόνα είναι ένα πολύ όμορφο δώρο, το οποίο δείχνει ότι σκεφτόμαστε και αγαπάμε πραγματικά κάποιον, ότι νοιαζόμαστε αληθινά γι’ αυτόν.

Την Κυριακή αυτή λοιπόν όλοι στην Εκκλησία! Παίρνουμε μαζί μας και μια εικόνα από το σπίτι, την οποία με καμάρι θα περιφέρουμε γύρω από το Ιερό Ναό μαζί με τους άλλους Χριστιανούς. Χρόνια πολλά!

ΠΡΟΣΕΥΧΗ: (Μετά από κάθε συνάντηση) 

Όλοι μαζί:

Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου. Ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου. Γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ, καὶ ἐπὶ τῆς γῆς. Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον. Καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν.Καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν, ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ. Ἀμήν.